Aviatsiya yoqilg’isi saqlanadigan rezervuarda qoplama faqat metallni himoya qilmaydi. U yoqilg’ini himoya qiladi. Bu odatdagi mantiqni ag’darib tashlaydi: oddiy rezervuarda biz muhit qoplamani buzishidan qo’rqamiz, bu yerda esa — qoplama muhitni buzishidan. Barcha o’ziga xosliklar shundan kelib chiqadi: material tanlash ham, surishga qo’yiladigan talablar ham, topshirish tartibi ham. Bosqichma-bosqich ko’rib chiqamiz.

Nega aviatsiya yoqilg’isi alohida holat

Gaz turbinali dvigatellar uchun kerosin — xalqaro belgilashda Jet A-1, mahalliy belgilashda TS-1 — unchalik agressiv modda emas. Kimyoviy chidamlilik bo’yicha vazifa kislotalar yoki ishqorlarga qaraganda oddiyroq. Lekin unga qo’yiladigan tozalik talablari boshqa har qanday neft mahsulotinikidan beqiyos qattiqroq.

O’zbekiston Respublikasining fuqaro aviatsiyasini yoqilg’i-moylash materiallari bilan ta’minlash bo’yicha Aviatsiya qoidalari ko’p bosqichli sifat nazoratini belgilaydi: kelib tushganda kiruvchi nazorat, qabul nazorati, saqlash paytida ombor nazorati, bunga qo’shimcha har bosqichda namuna olish va laboratoriya sinovlari. Yoqilg’i samolyot bakiga tushgunicha ko’p marta va ko’p ko’rsatkichlar bo’yicha tekshiriladi.

Biz uchun muolajalarning o’zi emas, ulardan kelib chiqadigan xulosa muhim. Agar yoqilg’i shu qadar puxta nazorat qilinsa, demak rezervuar qoplamasi unga hech narsa — na mexanik zarrachalar, na erigan moddalar qo’shishga haqli emas. Odatdagi «qoplama mahsulotga chidamli bo’lishi kerak» talabi bu yerda ikki tomonlamaga aylanadi: yoqilg’iga chidamli va yoqilg’i uchun zararsiz.

★ Ochiq aytaman: Aviatsiya qoidalarining o’zi yoqilg’i nazoratini tartibga soladi, qoplama materiallarini emas — «rezervuarning ichki qoplamasi qanday bo’lishi kerak» degan alohida mahalliy me’yor unda yo’q. Amalda bu holatda shakllangan tarmoq allaqachon qabul tizimiga tayaniladi: aviatsiya yoqilg’isi rezervuarlari uchun qoplama Fuqaro aviatsiyasi davlat ilmiy-tadqiqot institutida (GosNII GA) sinovdan o’tkaziladi va institut natijalar bo’yicha qoplama yoqilg’ining ekspluatatsion xususiyatlariga ta’sir qiladimi degan xulosa beradi. Ya’ni materialdan shunchaki pasport emas, balki uning aynan aviakerosin bilan mosligiga tekshirilgani va uning sifatini yomonlashtirmasligi tasdig’i talab qilinadi.

Qoplamadan nima talab qilinadi

«Yoqilg’ini buzmaslik» vazifasidan beshta talab kelib chiqadi va ularning hammasi tekshirib bo’ladigan.

Aviatsiya yoqilg’isi uchun yaroqliligi tasdiqlangan bo’lishi. Umuman «neft mahsulotlari uchun» emas, balki aynan aviatsiya kerosini uchun — qoplama yoqilg’i xususiyatlariga ta’sir qilmasligini tasdiqlovchi sinov xulosasi bilan (tarmoq amaliyotida bu GosNII GA xulosasi). Bu birinchi bo’lib so’raladigan narsa va usiz suhbat davom etmaydi.
Yuvilib chiqmaslik. Qoplama yoqilg’iga bog’lovchi modda tarkibiy qismlarini, plastifikatorlarni yoki pigmentni bermasligi kerak. To’liq qotgan qoplama buni qilmaydi — lekin faqat to’liq qotgani, quyida muddatlar haqida qarang.
Mahsulot ostidagi suvga chidamlilik. Kerosin rezervuarlarida suv xuddi boshqalaridagidek pastda to’planadi va tub zonasi eng og’ir sharoitlarda ishlaydi.
Och rang. Bu estetik emas, ishchi talab: och qoplamada ko’rikda cho’kma ham, korroziya izlari ham, qoplamaning o’zidagi nuqsonlar ham ko’rinadi. To’q rangda hech narsa ko’rinmaydi.
Birorta ham g’ovaksiz yaxlitlik. G’ovak — bu yoqilg’i yalang’och metall bilan aloqada bo’ladigan va korroziya mahsulotlari mahsulotga tushadigan nuqta.

Elektrostatika haqida — ishlab chiqaruvchiga berilishi kerak bo’lgan savol

Kerosin yomon o’tkazgich va katta tezlikda haydalganda unda statik zaryad to’planadi. Bu aviatsiya yoqilg’isi bilan muomala qilishning ma’lum xususiyati va u quyish hamda to’kish reglamentiga ta’sir qiladi.

Ichki qoplama zaryad to’planishi va chiqib ketishiga aynan qanday ta’sir qilishi — aniq material ishlab chiqaruvchisiga beriladigan savol va uni yozma ravishda berish kerak. Bu yerda men ataylab na sonli talablarni, na qalinlik bo’yicha tavsiyalarni keltirmayapman: bu umumiy mulohazalar zarar keltiradigan holat, javob esa materialga oid hujjatlarda va aniq rezervuar bo’yicha loyiha yechimlarida bo’lishi kerak.

Uch zona — o’shalar, lekin kerosinga tuzatish bilan

Rezervuarni zonalarga bo’lish bu yerda ham ishlaydi, faqat yuklamalar to’q neft mahsulotlari saqlanadigan rezervuardagidan boshqacha taqsimlangan.

Tub va pastki belbog’. Mahsulot ostidagi suv. Eng og’ir zona va aynan shu yerdan haydab olish paytida mexanik zarrachalar yoqilg’iga tushadi.
Mahsulot hajmidagi devor. Kerosin bilan doimiy aloqa. Asosiy talab — yuvilib chiqmaslik.
Bug’-havo zonasi va tom. Kerosin bug’lari va bizning sutkalik farqlarimizdagi kondensat. Zona kam baholanadi, garchi ko’pincha devordan tezroq yemirilsa ham.

Yuzani tayyorlash

Bu yerda yon berish yo’q. Rezervuarning ichki yuzasi — bu cho’kishdagi ish va tozalash darajasi ISO 8501-1 bo’yicha kamida Sa 2½, mas’uliyatli hollarda Sa 3 olinadi, profil, tuz miqdori va changlanish nazorati bilan.

Odatdagi tartibga qo’shimcha: ishlar boshlanishidan oldin rezervuar shunchaki yuvilgan emas, oldin saqlangan mahsulot qoldiqlaridan tozalangan bo’lishi kerak. Agar unda boshqa narsa saqlangan bo’lsa, o’sha mahsulotning eski qoplama g’ovaklaridagi va payvand choklaridagi izlari — bo’lajak yoqilg’i uchun ifloslanish manbai.

Surish va eng muhimi — qotish

Surish texnologiyasi har qanday ichki qoplamanikiga o’xshash: metall harorati va shudring nuqtasi nazorati, shudring nuqtasidan kamida 3 °C zaxira, qatlamlararo oraliqlarga rioya qilish, ishlar va quritishning butun davomida majburiy shamollatish.

Lekin bitta band aviatsiya yoqilg’isi uchun boshqa har qanday joydagidan muhimroq. Rezervuarga yoqilg’i tushishidan oldin qoplama to’liq qotgan bo’lishi shart. To’liq qotmagan qoplama mahsulotga erituvchi qoldiqlarini va reaksiyaga kirishmagan tarkibiy qismlarni beradi. Dizel yoqilg’isi rezervuarida bu qoplamaning xizmat muddatini qisqartiradi; aviatsiya kerosini rezervuarida esa bu yoqilg’ining ifloslanishi va undan keladigan barcha oqibatlar.

To’liq qotish muddatlari ishlab chiqaruvchi tomonidan ko’rsatiladi va haroratga bog’liq. Ularni qurilish grafigiga qarab qisqartirib bo’lmaydi — bu pasportda yozilgancha kutishga to’g’ri keladigan holat.

Qabul qilish: hujjatlarda nima bo’lishi kerak

Materialning aviatsiya yoqilg’isi uchun yaroqliligi haqidagi hujjat — ishlab chiqaruvchidan, ishlar boshlanishidan oldin.
ISO 8501-1 bo’yicha tozalash darajasi qayd etib, profil, tuz testi, changlanish — hammasi birinchi qatlam surilishidan oldin.
Surish sharoitlari jurnal bo’yicha: har bir uchastkaga metall va havo harorati, namlik, shudring nuqtasi.
Quruq parda qalinligi nuqtalar to’ri bo’yicha.
Uchqunli yaxlitlik nazorati butun yuza bo’ylab — majburiy.
To’liq qotganligining tasdig’i ishga tushirishdan oldin.
Yuvish va nazorat namunasini olish ishchi yoqilg’i bilan to’ldirishdan oldin — buyurtmachi reglamenti bo’yicha.

Bu hujjatlardan birortasining yo’qligi rezervuar rasmiy ravishda qabul qilinganini anglatadi. Aviatsiya yoqilg’isi uchun bu byurokratik injiqlik emas: yoqilg’i sifatini nazorat qilish zanjiri u yotgan sig’imdan boshlanadi.

Qisqacha

Aviatsiya kerosini uchun rezervuar oddiy yoqilg’i rezervuaridan muhitning agressivligi bilan emas, ifloslanishning narxi bilan farq qiladi. Shuning uchun bu yerda uchta qoida ishlaydi. Material faqat aviatsiya yoqilg’isi uchun yaroqliligi tasdiqlangan holda olinadi — hujjat bo’yicha, bog’lovchi modda turiga qarab emas. Qoplama och rangli va yaxlit qilinadi, toki nuqson ko’z bilan ham, asbob bilan ham ko’rinsin. Va yoqilg’i qo’yib yuborilishidan oldin unga qancha vaqt ketsa ham to’liq qotib ulgurishga imkon beriladi.

Shu maqola bilan korroziyadan himoya bo’yicha turkum yakunlanadi. Biz korroziyani va unga qarshi kurash usullarini, agressiv muhitlar saqlanadigan rezervuarlarning ichki himoyasini, yuzani tayyorlashni, bizning ultrabinafsha nurimiz ostida qoplamalarning tutishini va nihoyat eng talabchan holatni — aviatsiya yoqilg’isini saqlashni ko’rib chiqdik.

Jet A-1 va TS-1 aviatsiya yoqilg’isini saqlash rezervuarlari